Rumianek pospolity opis, zbiór, zastosowanie w kosmetyce

Rumianek pospolity jest jedną z najbardziej znanych i jednocześnie bardzo lubianych roślin leczniczo-kosmetycznych. Nie dziwi więc, że o ile rumianek pospolity (łac. Matricaria recutita) pochodzi wyłącznie ze wschodniej części obszaru Morza Śródziemnego, to jednak obecnie jest już rozpowszechniony niemal wszędzie, a przynajmniej w całej Europie! Jest oczywiście pospolity także i w naszym kraju! Czy jednak znamy wszystkie zalety tej rośliny? Warto poczytać o tym, czego być może jeszcze o tej roślinie nie wiemy! Jakie są zatem właściwości kosmetyczne rumianku?

Rumianek pospolity (Matricaria recutita) jest gatunkiem roślinnym należącym do rodziny astrowatych (łac. Asteraceae). Należy jednak wiedzieć, że do niedawna w piśmiennictwie naukowym i leczniczym dla tego gatunku podawano nazwę łacińską Chamomilla recutita. Taką łacińską nazwę rumianku znajdziemy np. w „Krytycznej liście roślin naczyniowych Polski”, opracowanej i wydanej w 2002 r. przez Instytut Botaniki im. prof. W. Szafera PAN w Krakowie. Jednak według najnowszych, aktualnych określeń taksonomicznych w botanice, nazwa ta już nie funkcjonuje, ponieważ uznano ją za błędną, a gatunek ten należy do rodzaju Matricaria (w starej systematyce był to rodzaj Chamomilla).

Rumianek pospolity opis, zbiór, zastosowanie w kosmetyce
pole rumianku

Występowanie

W stanie dzikim rumianek pospolity występuje w całej Europie oraz na terenie większej części Azji (na Uralu, Kaukazie, Azji Mniejszej), w Iranie, Afganistanie i Indiach. Został ponadto zawleczony do Australii i Ameryki Północnej. We florze Polski gatunek ten występuje jako archeofit, czyli gatunek roślinny obcego pochodzenia (antropofit), który przybył na nasz obszar z innych rejonów geograficznych, jeszcze w czasach wczesnohistorycznych. Obecnie od czasów prehistorycznych jest u nas zadomowiony na dobre i bardzo pospolity. Uprawia się go na terenie naszego kraju także, jako pożądaną i bardzo popularną roślinę leczniczą. Co ciekawe jednak, obecnie w uprawach takich występują głównie tzw. poliploidy, czyli organizmy mające zwielokrotniony cały garnitur chromosomowy (do np. 3n, 4n, 5n). Zjawisko to jest niczym innym, jak normalna mutacją i można to wywołać sztucznie, np. za pomocą substancji kolchicyny. Substancja taka blokuje normalny moment rozejścia się podwojonych chromosomów w fazie schyłkowej podziału komórki, czyli w anafazie). Dlaczego hoduje się takie mieszańce, a nie normalny gatunek wyjściowy rumianku pospolitego? Ponieważ wykorzystanie zmutowanych mieszańców daje o ok. 50% wyższy plon, niż gatunek naturalny (wyjściowy)

Biologia i ekologia

Rumianek pospolity jest rośliną jednoroczną, która w sposób dziki rośnie na polach, przydrożach, terenach przyleśnych, w parkach, ogrodach i siedliskach ruderalnych. Wszędzie poza celowymi uprawami zielarskimi, rumianek jest uważany i traktowany jako chwast (np. w uprawach rolnych, w ogrodach warzywnych).

zioło
rumianek pospolity

Rumianek to również roślina dnia długiego, a więc jest światłolubna. Jest wytrzymała i posiada właściwie minimalne wymagania glebowe minimalne. Dobrze wyrasta i plonuje tak na glebach piaszczystych, jak i gliniastych, a nawet lekko piaszczystych.

Warto też wiedzieć, że ziele to choć rośnie na wysokość nawet do 60 cm (uprawne odmiany wyrastają jednak aż do 80 cm wysokości), to i tak jest niepozorne z wyglądu. Posiada przy tym wzniesione, nagie i mocno rozgałęzione pędy, które porastają charakterystyczne, skrętolegle ułożonymi liśćmi. Rumianki słyną też z tego, że wydzielają mocny i charakterystyczny w zapachu aromat.

Morfologia i pokrój

Rumianek posiada nagie i silnie rozgałęzione łodygi, na końcach których zawiązują się koszyczki kwiatowe, mające średnicę 1,5-2,5 cm oraz stożkowate, także puste w środku dno kwiatowe. Łodygi tej rośliny są przy tym wewnątrz puste, wzniesione i dorastające do ok. 15-50 cm wysokości (poliploidy aż do 80 cm). Cała roślina wydziela silny zapach o charakterystycznym aromacie. Liście rumianku są osadzone na łodygach skrętolegle i siedząco. Są ponadto 2- lub 3-krotnie pierzasto podzielone. W glebie roślina posiada mocno rozgałęziony i cienki korzeń palowy.

budowa rumianku
rumianek pospolity morfologia

Rumianek pospolity kwitnie w okresie od maja do września, a więc cały sezon letni. Kwiaty tej rośliny są zebrane we wspomniane koszyczki, przy czym kwiaty nibyjęzyczkowe (czyli brzeżne, żeńskie) są białe, natomiast kwiaty rurkowate (czyli wewnętrzne, obupłciowe) są żółte. Kwiaty brzeżne w miarę przekwitania odginają się w dół, równolegle do szypułki i zaczynają zwisać. Kwiaty wewnętrzne mają 5 pręcików zrośniętych w rurkę otaczających słupek, są ponadto rurkowate, małe i 5-ząbkowe. Rosną usadowione na wypukłym dnie kwiatostanowym, które jak wspomniano, wewnątrz jest puste (jest to cecha charakterystyczna dla tego gatunku, w przeciwieństwie do innych gatunków rumianków, rumianów i podobnych do nich morfologicznie marun, u których dno kwiatostanowe jest wewnątrz pełne). Koszyczki osiągają średnicę 1,5 do 2,5 cm (poliploidy do 30 cm). Po przekwitnięciu tworzą się owoce, którymi u rumianku są malutkie (długość zaledwie 0,1 mm, a u poliploidów ok. 0,2 mm), podłużne i lekko wygięte na szczycie niełupki. Ponadto, maja one pięć żeberek na jednej stronie, brak też u nich puchu kielichowego.

kwiat rumianku
biało-żółte kwiaty rumianku

Rumianek zastosowanie

Rumianek pospolity ma zastosowanie głównie jako cenna roślina lecznicza i kosmetyczna. Jest dzięki temu jedną z najbardziej znanych i popularnych roślin leczniczo-kosmetycznych. Ziele rumianku używa się głównie w formie zaparzanych herbatek i jako płyn do przemywania, jako odwary (wywary), wyciągi, ale przede wszystkim w formie olejku rumiankowego (łac. Oleum Chamomillae), nazywanego w handlu – Azulanem. W medycynie używa się głównie olejku, najczęściej stosując go doustnie, jako środek przeciwzapalny i przeciwskurczowy (ma właściwości rozkurczające mięśnie gładkie i uśmierzające bóle) w układzie pokarmowym (np. w nieżycie jelit i żołądka, w lekkich zatruciach pokarmowych, przy kolkach). Zewnętrznie w kosmetyce i leczniczo stosuje się go natomiast na: stany zapalne skóry i błon śluzowych, rany skórne, alergie skórne, owrzodzenia, rumień skórny, oparzenia słoneczne i termiczne (I i II stopnia), hemoroidy, stany zapalne narządów rodnych, bakteryjne infekcje jamy ustnej i gardła, zapalenie spojówek, a także w stanach zapalnych dróg oddechowych (w postaci inhalacji) itp. Rumianek pospolity ma bowiem także właściwości przyspieszające gojenie się ran, dezodoryzujące, przeciwalergiczne, przeciwbakteryjne i neutralizujące toksyny bakteryjne, a także pobudzające przemianę materii w skórze. Rumianek również świetnie pielęgnuje włosy, uspokaja i pomaga zasnąć.

herbata rumiankowa
herbata rumiankowa

Surowiec zielarski i skład

Surowcem zielarskim rumianku pospolitego są wyłącznie wysuszone i bardzo aromatycznie pachnące koszyczki kwiatowe (łac. Anthodium Chamomillae, syn. Flos Chamomillae). Roślina ta zawiera przede wszystkim wyjątkowo dużą ilość (nawet do 1,5%) olejku eterycznego, nadającego jej charakterystyczny zapach (od 0,3 do 1,2%), który składa się m.in. z: chamazulenu, α-bisabololu i jego tlenki oraz spiroeteru. Surowiec kwiatowego ziela rumianku zawiera również wiele innych ważnych substancji, jak: liczne sole mineralne, cholinę, flawonoidy, związki kumarynowe, śluzy. Naukowcy zaznaczają przy tym, że kwiaty rumianku zawierają substancje rzadko występujące w świecie roślin. Olejek rumiankowy jest bardzo bogaty w związki mające specyficzne właściwości lecznicze, a więc m.in. we wspomniany, działający przeciwalergicznie chamazulen. Poza substancjami wyżej wymienionymi, w kwiatach można również znaleźć bogactwo spiroeteru, fenolokwasów i innych kwasów organicznych, fitosteroli, poliacetylenów, garbników katechinowych, terpenów, goryczy, związków kumarynowych, witaminy C. Jak zatem widać, niepozorny koszyczek kwiatowy rumianku jest składnikiem nie tylko pojedynczych, ale nawet wielu już gotowych preparatów i mieszanek leczniczych i pielęgnacyjnych! Właśnie tej przebogatej różnorodności składników, rumianek pospolity zawdzięcza opinię jednej z najcenniejszych roślin leczniczych i kosmetycznych!

zbiór rumianku pospolitego
zbiór rumianku

Rumianek pospolity zbiór i konserwacja

Rumianek pospolity to jedna z najbardziej znanych i popularnych roślin leczniczych, z której pozyskuje się jedynie kwiaty. Surowcem zielarskim są bowiem wysuszone koszyczki kwiatowe, które zbiera się na początku kwitnienia, gdy kwiaty brzeżne języczkowe jeszcze nie zaczynają zwisać w dół. Zbiór koszyczków kwiatowych najlepiej jest robić w suche i słoneczne dni, w godzinach popołudniowych, ponieważ wtedy te części roślin zawierają największa ilość substancji czynnych. Zebrane koszyczki należy rozłożyć pojedynczą, cienką warstwą i suszyć w przewiewnym i zacienionym pomieszczeniu. W zbiorze masowym (w uprawach) suszy się je w specjalnych suszarniach. Ususzone ziele przechowuje się maksymalnie 1 rok, ponieważ później stopniowo traci swoje cenne właściwości.

suszony rumianek
suszone łodygi i kwiaty rumianku

Uwaga! Rumianek niestety może niektóre osoby uczulać! Jeden z cennych składników olejku rumiankowego, cham azulen, ma co prawda właściwości przeciwalergiczne, to jednak rumianek stosowany zewnętrznie (np. do przemywań, płukanek, kompresów) u ludzi szczególnie wrażliwych, może wywoływać reakcję uczuleniową.