Marchew zwyczajna (Daucus carota L. subsp. sativus) to dwuletnie warzywo korzeniowe z rodziny selerowatych, uprawiane jako roślina jednoroczna. Jej jadalny korzeń jest słodki, chrupiący i bogaty w beta-karoten, z którego organizm wytwarza witaminę A. Marchew łatwo uprawić w ogrodzie, pod warunkiem że dostanie lekką, głęboko spulchnioną glebę i słoneczne stanowisko.
Marchew zwyczajna: historia i pochodzenie
Udomowiona marchew pochodzi z Azji Środkowej, głównie z terenów dzisiejszego Afganistanu i Iranu. Pierwsze uprawne formy, znane od około X wieku, miały korzenie fioletowe lub żółte. Następnie przez Bliski Wschód i Afrykę Północną marchew dotarła do Europy. Natomiast dzika marchew, czyli Daucus carota subsp. carota, do dziś rośnie pospolicie na łąkach i przydrożach, także w Polsce.
Czy pomarańczowa marchew powstała na cześć dynastii Orańskiej?
Pomarańczowe odmiany rzeczywiście wyselekcjonowano w Holandii w XVI i XVII wieku. Jednak popularna opowieść, że Holendrzy wyhodowali je na cześć dynastii Orańskiej, nie ma potwierdzenia w źródłach. To raczej sympatyczna legenda niż fakt historyczny.
Jak wygląda marchew zwyczajna?
W pierwszym roku roślina tworzy rozetę pierzastych liści, czyli nać, oraz gruby, mięsisty korzeń spichrzowy. To właśnie wtedy zbieramy marchew. Jeśli korzeń zostanie w ziemi lub zostanie posadzony na nasiona, w drugim roku wyrasta pęd kwiatowy wysokości do około 1 m. Na jego szczycie pojawia się biały baldach drobnych kwiatów, z których powstają nasiona.
Odmiany marchwi
Odmiany różnią się kształtem korzenia, porą zbioru i kolorem. Najczęściej dzieli się je na kilka typów:
- typ paryski: krótkie, prawie okrągłe korzenie, dobre na płytkie gleby i do doniczek,
- typ amsterdamski: wczesne, cienkie, walcowate korzenie na pęczki,
- typ nantejski (Nantes): średnio długie, walcowate, tępo zakończone korzenie, uniwersalne, na przykład 'Perfekcja’,
- typ Chantenay (karotka): krótkie, szerokie, stożkowate korzenie, lepiej znoszą cięższe gleby,
- typy Flakkee i Berlikum: długie, późne odmiany do przechowywania na zimę,
- odmiany kolorowe: fioletowa 'Cosmic Purple’, żółta 'Solar Yellow’, czerwona 'Atomic Red’ czy biała 'Lunar White’.

Kolorowe odmiany marchwi: fioletowe, pomarańczowe i żółte korzenie
Marchew zwyczajna: wartości odżywcze
Surowa marchew dostarcza około 41 kcal w 100 g. Zawiera dużo błonnika, beta-karotenu, a także witaminę K, witaminę C, witaminy z grupy B oraz potas. Ponadto kolor korzenia wpływa na skład. Fioletowe odmiany zawierają antocyjany, a czerwone likopen, czyli ten sam barwnik co pomidory.
Jakie właściwości zdrowotne ma marchew?
- Wzrok: witamina A jest potrzebna do widzenia o zmierzchu. Jej niedobór powoduje kurzą ślepotę.
- Skóra: beta-karoten i inne karotenoidy działają przeciwutleniająco.
- Trawienie: błonnik wspiera pracę jelit i daje uczucie sytości.
- Serce i ciśnienie: potas pomaga utrzymać prawidłowe ciśnienie krwi.
Warto pamiętać, że beta-karoten najlepiej wchłania się z tłuszczem. Dlatego do surówki z marchwi dobrze jest dodać odrobinę oleju.
Uprawa marchwi w ogrodzie
Marchew lubi słoneczne stanowisko oraz glebę lekką lub średnią, próchniczną, głęboko spulchnioną i bez kamieni. Optymalny odczyn to pH od 6 do 7. Nie należy jej nawozić świeżym obornikiem, ponieważ korzenie się wtedy rozwidlają i pękają. Najlepiej siać ją na stanowisku, gdzie obornik zastosowano rok lub dwa lata wcześniej.
Marchew zwyczajna: siew i pielęgnacja
Nasiona wysiewamy wprost do gruntu, od końca marca do maja, a odmiany późne do połowy czerwca. Rzędy wyznaczamy co 25 do 30 cm, a nasiona przykrywamy warstwą ziemi grubości 1 do 2 cm. Nasiona kiełkują już od około 5°C, jednak bardzo powoli, nawet 2 do 3 tygodni. Dlatego przez ten czas gleba musi być stale wilgotna. Terminy siewu opisaliśmy dokładniej we wpisie kiedy siać marchew, a o siewie jesiennym w tekście czy marchew można siać na zimę.
Gdy siewki mają 2 do 3 liści, przerywamy je, zostawiając rośliny co 3 do 5 cm. Później marchew wymaga odchwaszczania, spulchniania gleby i podlewania w czasie suszy. Nierówne podlewanie powoduje pękanie korzeni. Wczesne odmiany zbiera się po 70 do 90 dniach, a późne we wrześniu i październiku. Szczegółowe porady uprawowe publikuje też Instytut Ogrodnictwa PIB.

Młoda marchew na grządce, gotowa do przerywki
Choroby i szkodniki
Najgroźniejszym szkodnikiem jest połyśnica marchwianka. Jej larwy drążą korytarze w korzeniach. Przed nią chroni przede wszystkim przykrycie grządki agrowłókniną lub gęstą siatką oraz rzadki siew, który ogranicza przerywkę. Zapach rozgniatanej naci przyciąga bowiem muchówki. Poza tym marchew atakują mszyce i nicienie. Wśród chorób najczęstsze są alternarioza, czyli czerń naci, mączniak prawdziwy oraz zgnilizny w przechowalni. Więcej przeczytasz w artykule szkodniki marchwi.
Marchew zwyczajna w kuchni
Marchew jest jednym z najbardziej uniwersalnych warzyw. Można ją jeść na surowo, gotować, dusić, piec, kisić, a także wyciskać z niej sok. Oto kilka pomysłów:
- surówka z marchwi i jabłka z odrobiną oleju,
- słupki marchwi z hummusem lub dipem jogurtowym,
- marchew pieczona z miodem i tymiankiem,
- zupy, gulasze i warzywa na parze,
- sok z marchwi z jabłkiem, imbirem lub pomarańczą,
- ciasto marchewkowe i muffinki, w których naturalna słodycz pozwala ograniczyć cukier.
Jadalna jest również nać. Młode liście nadają się do pesto, sałatek i zup, choć mają wyraźny, lekko gorzki smak.

Świeżo wyciśnięty sok z marchwi
Marchew zwyczajna: ciekawostki
- Najdłuższa zmierzona marchew miała ponad 6 m długości, licząc z cienkimi korzeniami bocznymi.
- Mit o tym, że marchew pozwala widzieć w ciemności, rozpowszechniła brytyjska propaganda w czasie II wojny światowej. Miał ukryć, że piloci używali radaru.
- Angielskie wyrażenie carrot and stick, czyli marchewka i kij, oznacza motywowanie nagrodą i karą.
- Olej z nasion marchwi wykorzystuje się w kosmetykach do skóry suchej.
Marchew zwyczajna: najczęstsze pytania
Czy marchew zwyczajna to roślina dwuletnia?
Tak. W pierwszym roku tworzy korzeń, a w drugim kwitnie i wydaje nasiona. W ogrodzie uprawia się ją jednak jak roślinę jednoroczną, zbierając korzenie w pierwszym roku.
Czy dzika marchew jest trująca?
Nie, dzika marchew nie jest trująca. Ma jednak cienki, łykowaty korzeń. Problemem jest to, że łatwo pomylić ją z bardzo trującymi roślinami z tej samej rodziny.
Z czym można pomylić dziką marchew?
Najgroźniejsze pomyłki to szczwół plamisty, szalej jadowity i blekot pospolity. Szczwół ma gładką łodygę z purpurowymi plamami i nieprzyjemny, mysi zapach. Dzika marchew ma natomiast owłosioną łodygę, a w środku białego baldachu często jeden ciemnopurpurowy kwiat. Jej korzeń pachnie marchewką. Mimo to dzikich roślin baldaszkowatych nie zbieramy, jeśli nie mamy całkowitej pewności.
Czy liście marchwi są jadalne?
Tak, nać marchwi jest jadalna. Najlepiej używać młodych liści z własnego ogrodu, które nie były pryskane.













