Zasady zbioru ziół: kiedy i jak zbierać, suszyć i przechowywać zioła

Znając zasady zbioru ziół, łatwo przygotujesz własne surowce. Zbiór ziół to bowiem prosty sposób na własne, świeże i aromatyczne surowce do herbatek, nalewek, kosmetyków i kuchni. Aby zioła zachowały jak najwięcej cennych substancji, trzeba jednak zebrać je we właściwym czasie, z czystego miejsca i odpowiednio wysuszyć. Ważne są również przepisy, ponieważ nie każdą dziko rosnącą roślinę wolno zrywać.

Poniżej znajdziesz ogólne zasady, które sprawdzą się przy większości gatunków. Opisy konkretnych roślin, na przykład melisy lekarskiej, pokrzywy zwyczajnej czy krwawnika pospolitego, znajdziesz w naszym katalogu ziół.

Zasady zbioru ziół: kwiaty mniszka lekarskiego zebrane w dłoni

Kwiaty mniszka zbieramy w suchy, słoneczny dzień

Ogólne zasady zbioru ziół: od czego zacząć?

Prawidłowy zbiór ziół polega na pozyskaniu zdrowych roślin w okresie, gdy zawierają najwięcej substancji czynnych. Dlatego liczy się zarówno gatunek, jak i część rośliny, którą zbieramy. Inaczej zbiera się liście, inaczej kwiaty, a jeszcze inaczej korzenie.

Na jakość surowca wpływają przede wszystkim:

miejsce, w którym rośnie roślina
rodzaj gleby i nasłonecznienie
pora roku i pora dnia
pogoda w dniu zbioru
sposób suszenia i przechowywania

Jedną z podstawowych zasad zbioru ziół jest obserwacja roślin, ponieważ kalendarze zielarskie podają jedynie orientacyjne terminy. W praktyce rośliny mogą zakwitnąć wcześniej lub później, zwłaszcza po ciepłej wiośnie albo po długim chłodzie. Z tego powodu najlepiej obserwować rośliny i kierować się ich faktyczną fazą rozwoju.

Prawne zasady zbioru ziół

Zioła uprawiane we własnym ogrodzie możemy zbierać bez ograniczeń. Natomiast zbiór ziół ze stanu naturalnego, czyli dziko rosnących, podlega przepisom o ochronie przyrody i o lasach.

Rośliny chronione a zasady zbioru ziół

Listę gatunków objętych ochroną ścisłą i częściową zawiera rozporządzenie Ministra Środowiska z 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin. Roślin chronionych nie wolno zrywać ani wykopywać, chyba że przepisy dopuszczają ich ograniczone pozyskanie lub wydano na to zezwolenie. Dlatego przed zbiorem warto upewnić się, że dany gatunek nie jest chroniony.

Zasady zbioru ziół w lesie i na obszarach chronionych

Zgodnie z ustawą o lasach w lasach państwowych można zbierać płody runa leśnego na własne potrzeby. Nie dotyczy to jednak miejsc oznaczonych zakazem wstępu lub zakazem zbioru. Z kolei zbiór na sprzedaż w większej ilości wymaga umowy z nadleśnictwem.

W parkach narodowych i rezerwatach przyrody zbiór dziko rosnących roślin jest co do zasady zakazany. Wyjątkiem są jedynie miejsca wyznaczone przez zarządcę obszaru.

Zioła ekologiczne na sprzedaż

Osoby, które chcą sprzedawać zioła z dzikich stanowisk jako produkt ekologiczny, muszą przejść certyfikację w jednostce certyfikującej. Obecnie zasady produkcji ekologicznej w Unii Europejskiej określa rozporządzenie (UE) 2018/848. Natomiast przy zbiorze na własny użytek certyfikat nie jest potrzebny.

Ręczny zbiór kwiatów rumianku do koszyka

Kwiaty rumianku zbiera się na początku kwitnienia

Gdzie można zbierać zioła?

Najważniejsze jest czyste otoczenie. Rośliny łatwo gromadzą bowiem pyły, metale ciężkie i inne zanieczyszczenia z powietrza, gleby oraz wody.

Nie zbieraj ziół w pobliżu:

ruchliwych dróg i autostrad
torów kolejowych
zakładów przemysłowych
wysypisk śmieci i oczyszczalni ścieków
pól opryskiwanych środkami ochrony roślin
miejsc wybiegu psów i pastwisk

Najlepsze są łąki, polany i obrzeża lasów z dala od zabudowy i ruchu samochodowego. Ponadto bezpiecznym źródłem są zioła z własnej, ekologicznej uprawy. Jeśli dopiero planujesz taki zakątek, zajrzyj do działu zioła, gdzie opisujemy uprawę popularnych gatunków.

Zasady zbioru ziół: kiedy najlepiej zbierać?

Zbiór ziół najlepiej prowadzić w suchy i słoneczny dzień. Rośliny zebrane po deszczu lub z rosą łatwo pleśnieją podczas suszenia. Dlatego zwykle zaczynamy przed południem, gdy rosa już obeschnie, ale słońce nie jest jeszcze bardzo mocne.

Każda część rośliny ma jednak swój optymalny termin. Najwięcej olejków eterycznych w liściach wiele gatunków ma tuż przed kwitnieniem. Z kolei korzenie gromadzą najwięcej substancji zapasowych wczesną wiosną albo jesienią.

Zasady zbioru ziół według części rośliny

Opisane tu zasady zbioru ziół mają charakter ogólny. W przypadku konkretnego gatunku warto zawsze sprawdzić jego szczegółowe wymagania.

Liście. Liście zbieramy zdrowe, młode i dobrze wyrośnięte, najczęściej tuż przed kwitnieniem rośliny. Nie powinny mieć plam, śladów szkodników ani pleśni. Zrywamy je ręcznie lub ścinamy nożyczkami, nie niszcząc przy tym całej rośliny.

Ziele. Ziele to nadziemna, ulistniona część rośliny razem z kwiatami. Zbieramy je zazwyczaj na początku lub w pełni kwitnienia. Ścinamy wtedy górne części pędów o długości około 15 do 30 cm, bez zdrewniałych łodyg.

Kwiaty. Kwiaty zbieramy najczęściej na początku kwitnienia, w słoneczny dzień, gdy są całkowicie suche. Wymagają szczególnej delikatności, ponieważ zgniecione szybko ciemnieją i tracą swoje właściwości. Najlepiej układać je luźno w płaskim, przewiewnym koszyku.

Owoce i nasiona. Owoce zbieramy zwykle w pełni dojrzałości, chociaż niektóre gatunki pozyskuje się nieco wcześniej. Nasiona zbieramy natomiast wyłącznie dojrzałe. Przy owocach dzikich roślin trzeba zachować dużą ostrożność, aby nie pomylić ich z owocami roślin trujących.

Kora. Korę pozyskuje się wczesną wiosną, w okresie ruszania soków, z młodych, dwu lub trzyletnich gałęzi. Nie wolno jej zdzierać z rosnących drzew, ponieważ prowadzi to do ich uszkodzenia. Najlepiej korzystać z gałęzi wycinanych podczas cięcia pielęgnacyjnego.

Korzenie i kłącza. Korzenie i kłącza wykopujemy jesienią, po zamarciu części nadziemnych, albo wczesną wiosną. Po wykopaniu oczyszczamy je z ziemi i płuczemy w zimnej, bieżącej wodzie. Grubsze korzenie przed suszeniem kroimy na mniejsze kawałki.

Zasady zbioru ziół w ogrodzie, świeże rośliny i narzędzia

Do zbioru przyda się nożyk, sekator i przewiewny koszyk

Jakie zasady bezpieczeństwa obowiązują podczas zbioru ziół?

Najważniejsze zasady zbioru ziół wymagają przede wszystkim znajomości roślin. Wiele gatunków ma bowiem trujących sobowtórów, a pomyłka może być groźna dla zdrowia.

zbieraj tylko rośliny, które potrafisz bezbłędnie rozpoznać
przy roślinach o drażniącym soku, na przykład glistniku, używaj rękawic
po pracy dokładnie umyj ręce
nie zbieraj roślin chorych, porażonych przez szkodniki lub zabrudzonych
pozostaw część roślin na stanowisku, aby mogły się odnowić
nie wyrywaj roślin z korzeniami, jeśli potrzebujesz tylko liści lub kwiatów

Zioła stosowane leczniczo mogą wchodzić w interakcje z lekami. Dlatego osoby przyjmujące leki, kobiety w ciąży i rodzice małych dzieci powinni wcześniej skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Czy zioła trzeba myć po zbiorze?

Korzenie, kłącza i mocno zabrudzone liście warto szybko opłukać pod bieżącą wodą, a następnie dokładnie osuszyć. Natomiast kwiatów zwykle nie myjemy, ponieważ łatwo się uszkadzają i dłużej schną. Właśnie dlatego tak ważny jest wybór czystego miejsca zbioru.

Jak suszyć zioła po zbiorze?

Suszenie to najprostszy i najczęściej stosowany sposób konserwacji. Należy je rozpocząć jak najszybciej, najlepiej w dniu zbioru.

Bazylię suszymy w przewiewnym i zacienionym miejscu

Zioła suszymy w miejscu przewiewnym, suchym i zacienionym. Bezpośrednie słońce niszczy bowiem barwniki i olejki eteryczne. Rośliny rozkładamy cienką warstwą na papierze, sitach lub ramkach z siatką. Można też wiązać je w małe pęczki i wieszać kwiatami w dół.

W suszarce elektrycznej zwykle stosuje się temperaturę do około 35 do 40°C dla ziół z olejkami eterycznymi. Korzenie i owoce można natomiast suszyć w nieco wyższej temperaturze, maksymalnie do około 60°C. Zbyt wysoka temperatura niszczy olejki eteryczne, enzymy i inne cenne związki.

Podczas suszenia nie należy ugniatać ani mocno przekładać roślin. Dobrze wysuszone liście i kwiaty są kruche i łatwo się kruszą, natomiast korzenie pękają przy zginaniu.

Jak przechowywać suszone zioła?

Suszone zioła przechowujemy w szczelnych, ciemnych słoikach, puszkach lub papierowych torebkach. Pojemniki powinny stać w suchym i chłodnym miejscu, z dala od światła. Każde opakowanie warto opisać nazwą rośliny i datą zbioru.

Większość suszu zachowuje dobrą jakość przez około rok. Zgodnie z zasadami zbioru ziół najlepiej więc planować go tak, aby zapas wystarczył do kolejnego sezonu. Starsze zioła tracą aromat i stopniowo także wartość leczniczą.

Inne sposoby konserwacji ziół

Oprócz suszenia zioła można utrwalać na kilka innych sposobów:

w oleju, na przykład olej z dziurawca lub nagietka
w alkoholu, w postaci nalewek i wyciągów
w cukrze lub miodzie, na przykład syrop z kwiatów mniszka lub czarnego bzu
jako soki i powidła z owoców dzikiej róży, czarnego bzu czy jeżyn
przez zamrażanie, co dobrze sprawdza się przy ziołach kuchennych

Proporcje i czas przygotowania zależą od gatunku i przeznaczenia przetworu. Warto więc korzystać ze sprawdzonych przepisów dla konkretnej rośliny.

Z kwiatów czarnego bzu przygotujesz syrop lub susz

Najczęstsze błędy przy zbiorze ziół

zbieranie roślin mokrych od deszczu lub rosy
zbiór przy ruchliwych drogach i polach uprawnych
zrywanie gatunków chronionych
suszenie na pełnym słońcu lub w zbyt wysokiej temperaturze
zbyt gruba warstwa roślin podczas suszenia
przechowywanie w jasnych i wilgotnych miejscach
trzymanie suszu przez kilka lat

FAQ: zasady zbioru ziół

O jakiej porze dnia najlepiej zbierać zioła?

Najlepiej przed południem w suchy, słoneczny dzień, gdy obeschnie rosa. Rośliny są wtedy suche, a zawartość olejków eterycznych w wielu gatunkach jest wysoka.

Czy można zbierać zioła w lesie?

Tak, w lasach państwowych można zbierać płody runa leśnego na własne potrzeby. Nie wolno jednak zbierać roślin chronionych ani prowadzić zbioru w miejscach oznaczonych zakazem, w parkach narodowych i w rezerwatach.

Jak długo można przechowywać suszone zioła?

Większość suszonych ziół zachowuje dobrą jakość przez około rok. Później stopniowo tracą aromat i cenne substancje, dlatego warto co sezon robić nowy zapas.