Ogólne zasady zbioru ziół

Rate this post

Zioła od tysięcy lat towarzyszyły człowiekowi zarówno kulinarnie, jak i w lecznictwie oraz kosmetyce, a nawet w obrzędach religijnych i wierzeniach. O dawien ludzie znają więc odpowiednie, najlepsze sposoby zbioru i przechowywania oraz wykorzystywania różnych gatunków ziół. Obecnie można je łatwo i bez problemu kupić już gotowe do użycia w aptekach i sklepach zielarskich, a nawet w hipermarketach. Jednak nie ma to, jak własnoręcznie zbierane ziółka, bo są zawsze najświeższe i najaromatyczniejsze! Warto więc znać przynajmniej ogólne zasady zbioru ziół!

Prawne zasady zbioru ziół i materiału zielarskiego

Wiele gatunków ziół możemy hodować we własnym ogródku i wtedy nic nas nie ogranicza! Jeśli jednak chcemy mieć własnoręcznie zbierane zioła i inne rośliny lecznicze i w tym celu zmuszeni jesteśmy pozyskiwać je ze staniu naturalnego, czyli zbierać te dziko rosnące w naturze, musimy kierować się obowiązującymi w naszym kraju przepisami. W przeciwnym wypadku możemy narazić się na nieprzyjemności natury prawnej!

Pozyskiwanie i sposoby zbioru ziół ze stanu naturalnego, w Polsce regulują trzy ustawy:

  1. Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 28 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ochrony i zbioru płodów runa leśnego oraz zasad lokalizowania pasiek na obszarach leśnych (Dz. U. z 1998 r. nr 6, poz. 42);
  2. Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach państwowych (Dz. U. z 1991 r. nr 101, poz. 444);
  3. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2009 r. nr 151, poz. 1220);
  4. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętą ochroną ( Dz. U. z 2004 r. nr 168, poz. 1764).
zbiór zioła
zbiór kwiatostanu bzu czarnego

Dodatkowo, każdy, kto pozyskuje zioła na bardziej masową skalę do sprzedaży, musi zadbać o to, by uzyskany w ten sposób materiał zielarski otrzymał (takie są wymogi prawne) Certyfikat Produktu Ekologicznego! Osoby zbierające zioła na taka skalę powinny więc dodatkowo znać jeszcze dwa kolejne akty prawne:

  1. Rozporządzenie Rady (WE) nr 834/2007 z dnia 28 czerwca 2007 r., w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych i uchylające rozporządzenie (EWG) nr 2092/91;
  2. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 889/2008 z dnia 5 września 2008 r., ustanawiające szczegółowe zasady wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 834/2007, w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych w odniesieniu do produkcji ekologicznej, znakowania i kontroli.
Czytaj również  Dziewanna pospolita

Techniczne zasady zbioru ziół.

Zawsze należy zbierać zioła jak najlepszej jakości. Tymczasem ich skład i właściwości lecznicze zależą od wielu różnych czynników, o których każdy zielarz wiedzieć powinien! Na jakość ziół wpływają przede wszystkim warunki, w jakich rośliny te żyją, a także rodzaj gleby w której rosną, nawożenie (jeśli są to uprawy ziołowe), właściwa pora zbioru (poszczególne gatunki i ich części zbiera się w odpowiednich porach roku oraz o odpowiedniej porze dnia) oraz sposób obróbki, konserwacji i przechowywania.

W wielu krajach od lat uprawia się też zioła w celach leczniczych i kulinarnych. Jest to bardzo racjonalne ekonomicznie, gdyż obniża koszty związane z ich poszukiwaniem i mozolnym zbieraniem w naturze. Ponadto naukowcy obecnie donoszą, że zioła uprawiane mają lepsze warunki glebowe, są też poddawane wielu zabiegom pielęgnacyjnym, w tym nawożeniu. Podlegają również selekcji nasiennej (wybierane są tylko te najlepsze), przez co zawierają zwykle więcej różnorodnych substancji leczniczych, które są na dodatek w większych stężeniach, niż ma to miejsce w przypadku roślin dziko rosnących, z tzw. zbioru naturalnego.

zbiór mniszka
zbiór mniszka lekarskiego

Obojętnie jednak, czy zbieramy zioła w naturze, czy na plantacji, musimy mieć na uwadze postępujące i wszechobecne zanieczyszczenie atmosfery i ziemi pyłami oraz truciznami przemysłowymi oraz niekiedy także zanieczyszczona wodą gruntową. Pyły w powietrzu przenoszone są nawet na znaczne odległości od miejsc emisji, podobnie zresztą jak zanieczyszczone wody powierzchniowe i gruntowe. Trzeba więc bardzo przestrzegać, aby zioła dokładnie myć zaraz po zbiorze (pod bieżącą wodą), a dopiero potem suszyć i przygotowywać z nich leki, chyba, że mycie w danym przypadku jest wykluczone (np. przy zbiorze kwiatów). Z tych samych powodów nie wolno zbierać ziół rosnących w sąsiedztwie dróg samochodowych i torów kolejowych, fabryk chemicznych, wysypisk śmieci, oczyszczalni i spalarni itp. Takie zioła w ogóle nie nadają się do spożycia! Także plantacje ziół powinny być sytuowane wyłącznie w czystych ekologicznie rejonach naszego kraju!

Ważną sprawą jest również odpowiednia pora zbioru roślin leczniczych. W tym celu można kierować się kalendarzem zbioru ziół, których pełno znajdziemy w Internecie lub w dobrych książkach zielarskich. Kalendarze te z reguły podają jednak tylko przybliżenie najwłaściwszy okres zbioru dla danej rośliny i strefy klimatycznej. Trzeba więc zwracać uwagę na faktyczny czas kwitnienia i dojrzewania poszczególnych gatunków ziół, ponieważ może być niezgodny z ogólnym kalendarzem (np. z powodu np. niesprzyjających akurat temperatur). Przy zbiorze ziół najlepiej jest więc kierować się przede wszystkim własnymi obserwacjami.

Czytaj również  Żmijowiec zwyczajny
cięta bazylia przygotowana do suszenia
bazylia przygotowana do suszenia

Jeśli chodzi o technikę zbioru poszczególnych elementów materiału zielarskiego, to należy kierować się następującymi zasadami:

  • liście – należy zbierać zdrowe, młode i dobrze wyrośnięte, bez zanieczyszczeń (brud, pasożyty, pleśń itp.) i najpóźniej tuż przed kwitnięciem, ponieważ rośliny zawierają wtedy najwięcej czynnych substancji leczniczych;
  • ziele – należy zbierać w czasie pełnego kwitnienia, o odpowiedniej porze dnia (zwykle około południa, zależy to od gatunku rośliny), ścinając przy tym kwitnące pędy o długości 15-30 cm razem z kwiatami, lub same ulistnione pędy (zależy to od gat. rośliny), przy czym zdrewniałych łodyg się nie ścina;
  • kwiaty – należy zbierać na początku kwitnienia, najczęściej same tylko kwiaty, lub całe korony kwiatowe, zwykle około południa i w dni słoneczne (zależy to od gat. rośliny). Trzeba przy tym uważać, ponieważ zbieranie kwiatów wymaga delikatności, zgniecione kwiaty łatwo ciemnieją i szybko tracą swoje właściwości, mogą tez pleśnieć;
  • owoce – należy zbierać na początku, w trakcie lub rzadziej pod koniec dojrzewania (zależy to od gat. rośliny i wykorzystania owoców), trzeba przy tym pamiętać, by nie mylić się i nie zbierać owoców od roślin trujących;
  • nasiona – należy zbierać wyłącznie dojrzałe, chyba, że sposób ich wykorzystania wymaga inaczej, trzeba je zatem wydobywać z już dojrzałych, czasem wyschniętych owoców (zależnie od gat.);
zbieranie ziół
zbiór ziół z ogrodu
  • kora – należy ją zdejmować (często zdzierając) zwykle wczesną wiosną lub późną jesienią, z dwu i trzyletnich pędów drzew (wycinanych o tej porze roku), nigdy nie należy zdejmować kory ze starych pędów i drzew rosnących (szczególnie w przypadku gat. chronionych);
  • korzenie lub kłącza – należy je wykopywać późną jesienią lub wczesną wiosną, trzeba przy tym pamiętać, że wiele roślin zawiera substancje trujące, dlatego w takim wypadku należy stosować rękawice ochronne (np. w przypadku glistnika, którego sok ma silne działanie trujące, czy ruty, która może uczulać), po zbiorze i przygotowaniu należy starannie umyć ręce. Korzenie i kłącza, przed dalszą obróbką trzeba dobrze opłukać w czystej, bieżącej wodzie i osuszyć.
Czytaj również  Zioła w medycynie lekarskiej

Obróbka i konserwacja ziół.

Jednym z podstawowych sposobów konserwacji ziół jest ich suszenie, inny to robienie nalewek lub zalewanie ich olejem. Suszenie ziół zwykle powinno się robić w miejscach przewiewnych i zacienionych, ewentualnie w suszarniach w temp. do 60°C (w wyższej temperaturze ulegają zniszczeniu zawarte w nich ważne związki, m.in. lotne olejki eteryczne, białka i enzymy). Zbieranych ziół nie należy w trakcie suszenia ugniatać, ponieważ uwalniane z nich enzymy będą inicjowały rozkład innych substancji czynnych oraz pleśnienie. Suszymy zioła rozłożone cienką warstwą, dzięki czemu nie ulegają za[parzeniu i butwieniu. Wysuszone zioła przechowujemy z kolei w pudełkach lub ciemnych słojach, chroniąc przed wilgocią i światłem. Zalewanie olejem (wyciągi olejowe, np. olej rumiankowy, olej z dziurawca, z nagietka) lub alkoholem (wyciągi alkoholowe, np. z orzecha włoskiego, z kwiatów dziurawca) należy natomiast wykonywać w odpowiednich proporcjach, zależnie od dokładnego przeznaczenia i rodzaju ziół. Niektóre zioła można zasypywać cukrem (np. kwiaty mniszka lekarskiego) lub robić z nich lecznicze powidła i soki (np. z owoców dzikiej róży, czeremchy, jagód, jeżyn i dzikiego bzu).

zbiór zioła rumianka
zbiór kwiatów rumianka

UWAGA! Zioła należy zbierać i konserwować na okres jednego roku, a w niektórych przypadkach maksymalnie dwóch lat. Dłuższe przechowywanie obniża ich jakość, powoduje bowiem stopniowy zanik ilości zawartych w nich substancji leczniczych.

COMMENTS

Comments are closed.