Kasztany jadalne: jak wyglądają, gdzie rosną, jak je jeść

Kasztany jadalne to orzechy kasztana jadalnego (Castanea sativa), dużego drzewa z rodziny bukowatych, pochodzącego z południowej Europy i Azji Mniejszej. Nie należy ich mylić z owocami pospolitego w Polsce kasztanowca, które są niejadalne i lekko trujące. Kasztany jadalne poznamy po kolczastej jak jeż okrywie i spiczastym wierzchołku orzecha. Są słodkawe, skrobiowe i niskotłuszczowe, a najczęściej jemy je pieczone lub gotowane. W Polsce drzewo rośnie głównie na zachodzie kraju i owocuje w cieplejszych latach.

Kasztany jadalne: co to za drzewo?

Kasztan jadalny, nazywany też słodkim lub europejskim, należy do rodziny bukowatych (Fagaceae), podobnie jak buk i dąb. Naturalnie rośnie w lasach południowej Europy, na Bałkanach, w Azji Mniejszej i na Kaukazie. Na dalsze tereny Europy, aż po Anglię, rozprzestrzenili go starożytni Rzymianie. Poza tym w innych częściach świata uprawia się pokrewne gatunki, takie jak kasztan amerykański, chiński i japoński.

W Polsce kasztan jadalny sadzi się głównie w parkach i ogrodach, zwłaszcza na Dolnym Śląsku i Pomorzu Zachodnim. Lokalnie rzadko dziczeje. Drzewo znosi mrozy do około minus 20°C, jednak orzechy dobrze dojrzewają tylko w ciepłe, długie lata.

Kasztany jadalne: zielone, kolczaste okrywy owoców na gałęzi

Latem owoce kasztana jadalnego dojrzewają w zielonych, kolczastych okrywach

Jak wygląda to drzewo?

To okazałe, długowieczne drzewo liściaste, dorastające do 20–35 m wysokości. Ma szeroką, gęstą koronę i brunatną, głęboko spękaną korę, często skręconą spiralnie wokół pnia. Liście są pojedyncze, podłużnie lancetowate, długie na 10–25 cm, o brzegu ostro piłkowanym. Każdy ząbek kończy się krótkim ościstym wyrostkiem.

Drzewo jest jednopienne, czyli na jednym okazie rosną kwiaty męskie i żeńskie. Kwitnie w czerwcu i lipcu. Kwiaty męskie tworzą długie, kremowożółte kotki o intensywnym zapachu, natomiast żeńskie są niepozorne i wyrastają u ich nasady. Kasztan jadalny jest wiatropylny i owadopylny, a do dobrego owocowania potrzebuje zwykle drugiego drzewa w pobliżu.

Długie, kremowe kwiatostany kasztana jadalnego wśród liści

Kasztan jadalny kwitnie w czerwcu i lipcu

Z kwiatów żeńskich powstają owoce otoczone zieloną okrywą (miseczką) z gęstymi, długimi kolcami. W jednej okrywie dojrzewają zwykle 2–3 orzechy. W październiku okrywa pęka na 4 części, a orzechy wypadają na ziemię. Mają błyszczącą, ciemnobrązową skorupkę, a pod nią cienką, gorzką błonkę i kremowe, słodkawe wnętrze.

Czym różnią się kasztany jadalne od kasztanowca?

Kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastanum) należy do zupełnie innej rodziny, mydleńcowatych, i jest z kasztanem jadalnym tylko daleko spokrewniony. Jego nasiona zawierają escynę i eskulinę, dlatego nie nadają się do jedzenia. Oba gatunki łatwo jednak odróżnić:

okrywa kasztana jadalnego jest gęsto pokryta długimi, cienkimi kolcami, a kasztanowca ma tylko nieliczne, krótkie i grube kolce,
w okrywie kasztana jadalnego są zwykle 2–3 orzechy, a u kasztanowca najczęściej 1 duże nasiono,
orzech kasztana jadalnego ma spiczasty wierzchołek z małym chwostem, a nasiono kasztanowca jest okrągłe i gładkie,
liście kasztana jadalnego są pojedyncze, a kasztanowca złożone z 5–7 listków ułożonych dłoniasto.

Więcej o pospolitych kasztanach przeczytasz we wpisie kasztany: właściwości.

Brązowe orzechy kasztana jadalnego w pękniętej, kolczastej okrywie

Okrywa kasztana jadalnego pęka jesienią i uwalnia 2 do 3 orzechów

Jakie są gatunki i odmiany?

W uprawie najważniejsze są cztery gatunki: kasztan jadalny w Europie, kasztan amerykański (C. dentata), chiński (C. mollissima) i japoński (C. crenata). Ponadto hodowcy stworzyli wiele odmian i mieszańców, które owocują wcześniej i dają większe orzechy. Przykładem są francuskie odmiany ‘Marigoule’, ‘Bouche de Bétizac’ i ‘Maraval’ oraz ‘Colossal’, popularna w Ameryce Północnej.

Szczególnie cenione są marony, czyli odmiany, w których okrywa zawiera jeden duży, niepodzielony orzech, na przykład ‘Marron de Lyon’. Z takich orzechów powstają między innymi kandyzowane marrons glacés.

Kasztany jadalne: najsłynniejsze drzewo świata

Kasztany jadalne żyją bardzo długo. Najsłynniejszy okaz, Castagno dei Cento Cavalli, czyli kasztan stu koni, rośnie na zboczu Etny na Sycylii. Jego wiek szacuje się na 2000 do 4000 lat. W 1780 roku obwód jego pnia zmierzono na 57,9 m, co zostało wpisane do Księgi Rekordów Guinnessa jako największy obwód drzewa. Dziś drzewo składa się z kilku pni wyrastających ze wspólnych korzeni. Nazwa pochodzi z legendy, według której pod jego koroną schroniła się przed burzą królowa i stu rycerzy.

Jakie właściwości mają kasztany jadalne?

W odróżnieniu od większości orzechów kasztany zawierają mało tłuszczu, około 1–2%, a dużo skrobi. Dlatego dawniej w górskich rejonach Europy zastępowały zboża i nazywano je chlebem ubogich. 100 g pieczonych kasztanów dostarcza około 240 kcal. Ponadto kasztany zawierają:

błonnik, wspierający pracę jelit,
witaminę C, rzadko spotykaną w orzechach,
potas, magnez i miedź,
witaminy z grupy B.

Kasztany są naturalnie bezglutenowe, więc mąkę kasztanową mogą jeść osoby na diecie bezglutenowej. Surowe orzechy zawierają jednak dużo garbników, przez co są cierpkie i gorzej strawne. Z tego powodu najlepiej jeść je po obróbce cieplnej.

Kasztany jadalne z bliska: błyszczące, brązowe orzechy

Orzechy kasztana jadalnego mają spiczasty wierzchołek z małym chwostem

Jak przygotować kasztany jadalne?

Przed pieczeniem każdy orzech nacinamy na krzyż ostrym nożem, ponieważ cały kasztan może pęknąć z hukiem. Następnie pieczemy je w piekarniku w temperaturze 200°C przez 20–30 minut, aż skorupki się rozchylą. Kasztany obieramy jeszcze ciepłe, usuwając także cienką brązową błonkę. Można je również gotować przez około 20 minut w osolonej wodzie. W kuchni sprawdzają się w zupach, farszach do drobiu, puree i deserach. Na Węgrzech i Słowacji popularne jest słodkie puree kasztanowe, a we Francji krem kasztanowy. Przepisy znajdziesz między innymi w serwisie Dobre Rady Babuni.

Jak uprawiać to drzewo w Polsce?

Drzewo potrzebuje słonecznego, ciepłego i osłoniętego miejsca. Najlepiej rośnie na glebach lekkich, przepuszczalnych i kwaśnych, natomiast źle znosi gleby wapienne oraz wapnowanie. Młode rośliny warto chronić zimą, bo ich przyrosty są wrażliwe na mróz oraz na wiosenne i jesienne przymrozki. Ponadto należy pamiętać o kilku zasadach:

sadź co najmniej dwa drzewa różnych odmian, co poprawia zapylenie,
wybieraj drzewka szczepione, które owocują już po 3–5 latach,
drzewa z siewu zaczynają owocować dopiero po 10–20 latach,
zostaw drzewu dużo miejsca, bo korona z czasem bardzo się rozrasta.

W Europie kasztany uprawia się w sadach, w zagajnikach odroślowych na drewno oraz w wysokich lasach, które dają jednocześnie drewno i owoce. Drewno kasztana jest trwałe i odporne na gnicie, dlatego używa się go na pale, płoty i beczki. Szczegółowe informacje o gatunku i jego zasobach genetycznych publikuje program EUFORGEN. Jeśli planujesz inne drzewa owocowe w ogrodzie, przeczytaj też o odmianie grusza Konferencja.