Stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata) to najgroźniejszy szkodnik ziemniaków w Polsce i w wielu krajach świata. Zarówno chrząszcze, jak i larwy zjadają liście, a przy dużej liczebności potrafią ogołocić całe rośliny. W efekcie bulwy słabo rosną, a straty plonu mogą sięgać nawet kilkudziesięciu procent. Dlatego warto znać wygląd stonki, jej cykl rozwojowy i terminy, w których najłatwiej ją ograniczyć.
W tym artykule opisujemy budowę i biologię owada, jego historię w Europie i w Polsce oraz ogólne zasady ochrony. Szczegółowe metody zwalczania przedstawiamy w osobnym poradniku jak zwalczać stonkę ziemniaczaną.
Czym jest stonka ziemniaczana?
Stonka ziemniaczana to chrząszcz z rodziny stonkowatych (Chrysomelidae). Żeruje na roślinach z rodziny psiankowatych, przede wszystkim na ziemniakach. Rzadziej uszkadza też bakłażany i pomidory, a czasem także paprykę. Nie jest to gatunek rodzimy w Europie, ponieważ pochodzi z Ameryki Północnej, z obszaru Meksyku i południowo zachodnich Stanów Zjednoczonych.
Dorosłe chrząszcze zjadają liście ziemniaka od brzegów
Jak wygląda stonka ziemniaczana?
Dorosła stonka ziemniaczana ma owalne, mocno wypukłe ciało o długości około 10 mm. Jej przedplecze jest żółtopomarańczowe z czarnymi plamkami. Natomiast twarde pokrywy skrzydeł są kremowożółte, a na każdej z nich biegnie 5 czarnych, podłużnych pasków. Razem daje to 10 pasków, do czego nawiązuje łacińska nazwa decemlineata, czyli dziesięciopaskowa.
Spód ciała jest płaski, a chrząszcz ma 3 pary nóg i średniej długości czułki. Stonki dobrze latają, dlatego w ciepłe dni potrafią przelatywać na sąsiednie pola.
Larwy wyglądają zupełnie inaczej niż dorosłe owady. Są miękkie, garbate, początkowo ciemnoczerwone, a później pomarańczowe lub różowe, z dwoma rzędami czarnych kropek po bokach ciała.
Larwy stonki rosną przez cztery stadia, zanim zejdą do gleby
Gdzie występuje stonka ziemniaczana?
Pierwszy opis gatunku pochodzi z 1824 roku. Wtedy stonka żyła na dziko rosnących psiankowatych w Ameryce Północnej i nie była uważana za szkodnika. Gdy osadnicy zaczęli uprawiać ziemniaki coraz dalej na zachodzie, owad przeniósł się na tę roślinę. W połowie XIX wieku stał się poważnym problemem w Stanach Zjednoczonych, a z czasem opanował większą część kontynentu.
Do Europy stonkę kilkakrotnie zawleczono w drugiej połowie XIX wieku, najpewniej z transportami z Ameryki. Pierwsze ogniska udało się jednak zlikwidować. Trwała inwazja zaczęła się dopiero w 1922 roku we Francji, w okolicach Bordeaux. Następnie owad rozprzestrzenił się na kolejne kraje, w latach 30. dotarł do Niemiec, a po II wojnie światowej do Polski i dalej na wschód.
Dziś stonka ziemniaczana występuje w większości krajów Europy i dużej części Azji. Nie zadomowiła się jedynie w kilku krajach, głównie na północy kontynentu i w Wielkiej Brytanii.
Czym żywi się stonka ziemniaczana?
Zarówno larwy, jak i chrząszcze zjadają liście, a czasem także kwiaty i młode pędy roślin psiankowatych. Najbardziej żarłoczne są starsze larwy. Przy masowym pojawie z roślin zostają tylko ogołocone łodygi. W efekcie ziemniaki przestają rosnąć, a ich bulwy są drobne. Inne problemy w uprawie ziemniaków opisujemy w artykule choroby ziemniaka.
Cykl rozwojowy stonki ziemniaczanej
Dorosłe chrząszcze zimują w glebie, zwykle na głębokości 20 do 40 cm, a w lżejszych glebach nawet głębiej. Wiosną, gdy ziemia się ogrzeje, wychodzą na powierzchnię. Masowy pojaw następuje zwykle w maju i na początku czerwca, czyli wtedy, gdy wschodzą ziemniaki.
Po krótkim żerowaniu samice składają pomarańczowożółte jaja na spodniej stronie liści, w złożach po około 10 do 30 sztuk. Jedna samica może złożyć ich kilkaset, a nawet ponad tysiąc. Po około tygodniu wylęgają się larwy, które przechodzą 4 stadia rozwojowe. Następnie schodzą do gleby i tam się przepoczwarczają.
Samice składają jaja w złożach na spodniej stronie liści
Młode chrząszcze pojawiają się zwykle w lipcu. W Polsce rozwija się przeważnie jedno pokolenie w roku, a w ciepłe lata częściowo także drugie. Z kolei w cieplejszych krajach mogą rozwijać się 2 do 3 pokolenia.
Stonka ziemniaczana: ochrona i zwalczanie
Stonka ziemniaczana szybko się rozmnaża i łatwo uodparnia na środki owadobójcze. Dlatego najlepsze efekty daje łączenie różnych metod. W przydomowym ogrodzie najważniejsze są:
- regularne przeglądanie roślin, zwłaszcza spodniej strony liści
- zbieranie chrząszczy i larw oraz niszczenie złóż jaj
- płodozmian, czyli sadzenie ziemniaków co roku w innym miejscu
- wczesne odmiany i wczesne sadzenie, aby rośliny urosły przed masowym żerowaniem larw
- ochrona naturalnych wrogów, takich jak biedronki, złotooki, ptaki i drób
Na większych plantacjach stosuje się także środki ochrony roślin, w tym biologiczne. Opryski wykonuje się wtedy, gdy liczba szkodników przekroczy próg szkodliwości, najlepiej przeciwko młodym larwom. Należy przy tym stosować tylko preparaty zarejestrowane do ochrony ziemniaka i zmieniać ich grupy chemiczne, aby nie uodpornić szkodnika. Szczegóły znajdziesz w poradniku o tym, jak zwalczać stonkę.
Przy dużej liczebności owady szybko ogołacają rośliny
Stonka ziemniaczana w PRL: ciekawostki
W Polsce pierwsze pewne ognisko stonki stwierdzono w 1946 roku, na kilku hektarach pól w okolicach Kielc. W kolejnych latach szkodnik szybko rozprzestrzenił się w całym kraju.
Na początku lat 50. władze PRL wykorzystały stonkę w propagandzie. W 1950 roku w prasie, między innymi w Trybunie Ludu, ogłoszono, że chrząszcze zrzucają nad Polską i NRD amerykańskie samoloty. Stonkę nazywano wtedy „amerykańskim żukiem” lub „pasiastym dywersantem”. Jednocześnie organizowano masowe akcje zbierania chrząszczy i larw, w których brały udział szkoły i zakłady pracy.
Później do zwalczania stonki szeroko używano DDT. Z czasem okazało się jednak, że ten środek kumuluje się w środowisku i szkodzi zwierzętom oraz ludziom. Dlatego w latach 70. wiele krajów, w tym Stany Zjednoczone i Polska, zakazało jego stosowania w rolnictwie. Historię inwazji stonki w Polsce opisuje między innymi artykuł w czasopiśmie American Journal of Potato Research.
Na każdej pokrywie widać pięć czarnych pasków
FAQ: stonka ziemniaczana
Kiedy pojawia się stonka ziemniaczana?
Chrząszcze wychodzą z gleby wiosną, zwykle w maju i na początku czerwca. Larwy najliczniej żerują w czerwcu i lipcu.
Czy stonka ziemniaczana jest groźna dla ludzi?
Nie, nie gryzie i nie jest jadowita. Jest natomiast bardzo groźna dla ziemniaków.
Jak wyglądają jaja stonki ziemniaczanej?
To pomarańczowożółte, podłużne jaja składane w skupiskach na spodniej stronie liści ziemniaka.
Jakie rośliny atakuje stonka?
Głównie ziemniaki, a także bakłażany, pomidory i inne rośliny psiankowate.
Zostaw komentarz