Zastosowanie palmy kokosowej: od kopry po włókno

Zastosowanie palmy kokosowej (Cocos nucifera) jest tak szerokie, że w krajach tropikalnych nazywa się ją drzewem życia. Ludzie wykorzystują niemal każdą jej część: miąższ i wodę z owoców, sok z kwiatostanów, włókno, skorupy, liście, pień, a nawet korzenie. Jedna dorosła palma daje zwykle od 50 do 80 owoców rocznie. Poniżej opisujemy najważniejsze zastosowania oraz kilka mniej znanych ciekawostek.

Zastosowanie palmy kokosowej: dlaczego nazywa się ją drzewem życia?

Przede wszystkim palma kokosowa rośnie na wybrzeżach tropików na całym świecie. Dla mieszkańców wysp Pacyfiku, Azji Południowo-Wschodniej i Indii była przez wieki źródłem jedzenia, picia, materiałów budowlanych i paliwa. Dlatego w języku malajskim i filipińskim nazywa się ją drzewem o tysiącu zastosowań. Botaniczny opis gatunku i jego zasięg znajdziesz w bazie Plants of the World Online (Kew), a uprawę w doniczce opisaliśmy w artykule palma kokosowa, wymagająca w uprawie.

Zastosowanie palmy kokosowej: kiść zielonych, niedojrzałych kokosów na trawie

Zielone kokosy, z których pije się wodę kokosową

Miąższ, kopra i olej kokosowy

Jednak najcenniejszą częścią palmy są owoce. Botanicznie kokos nie jest orzechem, tylko pestkowcem. Pod zewnętrzną, włóknistą okrywą znajduje się twarda skorupa, a w niej nasiono. Jego białe, stałe bielmo to miąższ kokosowy. Natomiast wysuszony miąższ nazywa się koprą i zawiera około 60 do 70% oleju.

Z kopry tłoczy się olej kokosowy, wykorzystywany w kuchni, przemyśle spożywczym i kosmetycznym. Warto jednak wiedzieć, że olej ten składa się w około 80 do 90% z nasyconych kwasów tłuszczowych. Dlatego dietetycy zalecają jeść go z umiarem. Z kolei świeży miąższ je się na surowo, a suszony i starty na wiórki trafia do ciast i słodyczy. Ponadto wytłoki po tłoczeniu oleju są wartościową paszą dla zwierząt.

Woda kokosowa a mleczko kokosowe

Te dwa produkty często się myli, chociaż są zupełnie różne. Woda kokosowa to naturalny, przezroczysty płyn wypełniający wnętrze owocu. Najwięcej ma jej młody, zielony kokos, a w miarę dojrzewania płynu ubywa. Zawiera potas i inne elektrolity, dlatego chętnie pije się ją w upały. Po fermentacji z udziałem bakterii powstaje z niej galaretowaty deser nata de coco.

Z kolei mleczko kokosowe nie występuje w owocu. Wytwarza się je, zalewając starty miąższ gorącą wodą i odciskając płyn. Zawiera zwykle od kilkunastu do ponad 20% tłuszczu. Poza tym jest podstawą wielu dań kuchni tajskiej, indyjskiej i indonezyjskiej. Na powierzchni schłodzonego mleczka zbiera się gęsta śmietanka kokosowa.

Przekrojony kokos z białym miąższem i wylewającym się mleczkiem kokosowym

Mleczko kokosowe powstaje z tartego miąższu, a nie z płynu we wnętrzu owocu

Czy wodę kokosową podawano dożylnie?

Tak, ale tylko w wyjątkowych sytuacjach. Podczas II wojny światowej na Pacyfiku, a także później w odległych miejscach bez dostępu do kroplówek, lekarze awaryjnie podawali sterylną wodę z nieotwartego kokosa. Jednak jej skład nie jest taki sam jak osocza krwi. Ma mało sodu i dużo potasu, dlatego nie zastępuje płynów infuzyjnych.

Zastosowanie palmy kokosowej w kuchni: sok, cukier i serce palmy

Z naciętych kwiatostanów palmy wypływa słodki sok. Odparowany daje cukier kokosowy, a po fermentacji wino palmowe, nazywane na Filipinach tuba, a w południowych Indiach kallu. Z wina palmowego destyluje się też mocny alkohol arak.

Ponadto jadalny jest szczytowy pąk palmy, czyli serce palmy. To białawy, delikatny stożek wzrostu długości kilkudziesięciu centymetrów. Po jego wycięciu cała palma obumiera, dlatego przygotowaną z niego sałatkę nazywa się sałatką milionera.

Włókno kokosowe i skorupy orzechów

Gruba, włóknista okrywa owocu dostarcza włókna kokosowego. Jest mocne, a ponadto odporne na słoną wodę. Dlatego od wieków wyrabia się z niego liny, sieci, szczotki, maty i wycieraczki, a dawniej uszczelniano nim łodzie.

Twarde skorupy służą jako paliwo i surowiec do produkcji węgla drzewnego, w tym węgla aktywnego do filtrów. Natomiast wydrążone połówki są naczyniami, miskami i ozdobami. Ciekawostką jest, że w teatrze i radiu uderzanymi o siebie połówkami kokosa naśladowano tętent końskich kopyt.

Brązowe, włókniste łupiny kokosa, z których pozyskuje się włókno

Włókniste okrywy owoców, z których powstaje włókno kokosowe

Zwój brązowej liny wykonanej z włókna kokosowego

Lina z włókna kokosowego jest mocna i odporna na słoną wodę

Zastosowanie palmy kokosowej w ogrodnictwie

W ogrodnictwie bardzo popularny jest miał i włókno kokosowe. Służą jako zamiennik torfu w podłożach, ponieważ dobrze trzymają wodę, a jednocześnie są przewiewne. Oprócz tego z włókna robi się doniczki, maty do koszyków wiszących i wkłady do donic. Kawałki łupin kokosa dodaje się do podłoża dla storczyków, a kostki kokosowe wykorzystuje się w terrariach.

Liście, pień i korzenie

Długie liście palmy służą do pokrywania dachów, plecenia koszy, mat i ścian domów. Z kolei drewno z pnia stosuje się w budownictwie, meblarstwie i rzeźbiarstwie. Na Hawajach z pni wyrabiano tradycyjne bębny pahu. W medycynie ludowej korzenie wykorzystywano do barwienia, płukania ust i leczenia biegunki, a rozgniecione końcówki służyły jako szczoteczka do zębów.

Chata z pni i liści palmy kokosowej w Goa w Indiach

Tradycyjna chata z pni i liści palmy kokosowej w indyjskim stanie Goa

Zastosowanie palmy kokosowej w kosmetyce

Olej kokosowy jest składnikiem mydeł, balsamów, odżywek do włosów i kremów. Przede wszystkim dobrze natłuszcza skórę i włosy. Natomiast obietnice, że rozjaśnia skórę albo leczy choroby, nie mają solidnych podstaw naukowych. Z oleju kokosowego produkuje się też surowce do detergentów, na przykład łagodne środki myjące.

Ciekawostki: nietypowe zastosowanie palmy kokosowej

Kokosy potrafią pływać w morzu przez wiele tygodni i nadal kiełkować, dlatego palma skolonizowała wybrzeża tropików.
Owoc dojrzewa około roku od kwitnienia, a palma owocuje przez kilkadziesiąt lat.
Na niektórych plantacjach do zbioru kokosów tradycyjnie wykorzystywano wytresowane makaki.
Z wody kokosowej powstaje nata de coco, a z soku cukier kokosowy.

Jeśli interesują Cię inne palmy, przeczytaj też o palmie daktylowej.